Ngữ Văn 10 - Lớp 10 - Tập 2 - Nhà Xuất Bản Giáo Dục

phú sông Bạch Đằng

(Bạch Đằng giang phú)

Tiểu dẫn

Trðơng Hán Siêu (? −1354) tự là Thăng Phủ, ngðêi làng Phúc Am, huyện Yên Ninh (nay thuộc thành phố Ninh Bình), vốn là môn khách (khách trong nhà) của Trần Hðng Đạo, đời Trần Anh Tông giữ chức Hàn lâm học sĩ. Năm 1351, ông đðợc thăng Tham tri chính sự. Khi mất, ông đðợc vua tặng tðíc Thái bảo, Thái phó và đðợc thê ë Văn Miếu (Hà Nội). Trðơng Hán Siêu tính tình cðơng trực, học vấn uyên thâm, đðợc các vua Trần tin cậy, nhân dân kính trọng. Tác phẩm hiện còn lại không nhiều, trong đó có bài Phú sông Bạch Đằng.

Bạch Đằng là một nhánh sông đổ ra biển Đông, nằm giữa Quảng Ninh và Hải Phòng, nơi ghi dấu nhiều chiến công trong lịch sử giữ nðíc của dân tộc. Đáng nhớ nhất là các trận thuỷ chiến : năm 938, Ngô Quyền phá tan quân Nam Hán ; năm 1288, Trần Quốc Tuấn đánh tan quân Mông −Nguyên. Nhiều tác giả đã viết về đề tài sông Bạch Đằng nhð : Trần Minh Tông (Bạch Đằng giang), Nguyễn Sðởng (Bạch Đằng giang), Nguyễn Trãi (Bạch Đằng hải khẩu), Nguyễn Mộng Tuân (Hậu Bạch Đằng giang phú,...). Trong đó nổi tiếng nhất là Trðơng Hán Siêu với Bạch Đằng giang phú (Phú sông Bạch Đằng). Chða rõ bài phú đðợc viết năm nào, có lẽ vào khoảng 50 năm sau cuộc kháng chiến chống giặc Mông −Nguyên thắng lợi.

Phú sông Bạch Đằng mang những đặc trðng cơ bản của thể phú. Phú là một thể văn có vần hoặc xen lẫn văn vần và văn xuôi, dùng để tả cảnh vật, phong tục, kể sự việc, bàn chuyện đời,... Một bài phú thðêng gồm 4 đoạn : đoạn mở, đoạn giải thích, đoạn bình luận và đoạn kết. Bố cục bài Phú sông Bạch Đằng của Trðơng Hán Siêu cũng giống bố cục của bài phú nói chung. Nó đðợc làm theo lối phú cổ thể (loại phú có trðíc thời §ðêng, có vần, không nhất thiết phải có đối, cuối bài thðêng đðợc kết lại bằng thơ). Bản dịch dðíi đây nói chung theo nguyên điệu, chỉ hai bài ca cuối đðợc chuyển sang thể lục bát.

3

Trðơng Hán Siêu

●Qua những hoài niệm về quá khứ, thấy đðợc niềm tự hào về truyền thống của dân tộc và tð tðởng nhân văn của tác giả với việc đề cao vai trò, vị trí của con ngðêi trong lịch sử.

●Nắm đðợc đặc trðng cơ bản của thể phú về các mặt kết cấu, hình tðợng nghệ thuật, lời văn, đồng thời thấy đðợc những đặc sắc nghệ thuật của Phú sông Bạch Đằng.

Kết quả cần đạt

Văn bản

Khách(1) có kẻ :

Giðơng buồm giong gió chơi vơi,

Lðít bể chơi trăng mải miết.

Sớm gõ thuyền chừ(2) Nguyên, Tðơng,

Chiều lần thăm chừ Vũ Huyệt(3).

Cửu Giang, Ngũ Hồ(4), Tam Ngô, Bách Việt(5),

Nơi có ngðêi đi, đâu mà chẳng biết.

Đầm Vân Mộng(6) chứa vài trăm trong dạ cũng nhiều,

Mà tráng chí bốn phðơng vẫn còn tha thiết.

Bèn giữa dòng chừ buông chèo,

Học Tử Trðêng(7) chừ thú tiêu dao(8).

Qua cửa Đại Than, ngðợc bến Đông Triều(9),

Đến sông Bạch Đằng, thuyền bơi một chiều.

Bát ngát sóng kình(10) muôn dặm,

Thðít tha đuôi trĩ(11) một màu.

Nðíc trời : một sắc, phong cảnh : ba thu(12),

Bờ lau san sát, bến lách đìu hiu.

Sông chìm giáo gãy, gò đầy xðơng khô,

Buồn vì cảnh thảm, đứng lặng giờ lâu.

4

(1) Khách : phú cổ thể thðêng dùng lối “chủ −khách đối đáp”, có nhân vật “khách” kể chuyện cho hấp dẫn. ë đây có thể là tác giả tự xðng. (2) Chừ : dịch chữ “hề” trong nguyên tác. Chữ “hề” là một từ đệm có trong Sở từ của Trung Quốc, thðêng dùng xen vào trong nhiều bài phú. (3) Nguyên, Tðơng, Vũ Huyệt : sông Nguyên, sông Tðơng ë tỉnh Hồ Nam và Vũ Huyệt ë nói Cối Kê, tỉnh Chiết Giang, đều là phong cảnh đẹp của Trung Quốc. (4) Cửu Giang : tên sông, sở dĩ gọi là Cửu Giang vì con sông đó do chín con sông nhỏ hợp thành. Ngũ Hồ : có hai nghĩa : Ngũ Hồ là biệt danh của Thái Hồ ; Ngũ Hồ là năm hồ (hai khu vực năm hồ, một lấy hồ Động Đình làm trung tâm, một lấy Thái Hồ làm trung tâm). (5) Tam Ngô : tên một vùng đất cũ của nðíc Ngô bao gồm ba địa phðơng. Bách Việt : tên chung chỉ các bộ tộc ngðêi Việt cổ sống ë phía nam sông Trðêng Giang (Trung Quốc). (6) Vân Mộng : vùng đầm nðíc rộng lớn của Trung Quốc. (7) Tử Trðêng : tên chữ của Tð Mã Thiên, một sử gia nổi tiếng của Trung Quốc thời Hán, ngðêi đã từng du lịch nhiều thắng cảnh và di tích lịch …