Hà Nội Băm Sáu Phố Phường

Hà Nội Ba Mươi Sáu Phố Phường

Thạch Lam

Tựa

Hà Nội – Thăng Long - chốn cố đô yêu dấu của chúng ta đã gần hai nghìn năm soi bóng trên dòng sông Nhị. Và nó sẽ mãi mãi soi bóng trong lòng người Nam Việt, khi mà mỗi thời còn có những trang phong lưu mặc khách đem ghi chép trong văn thơ, để truyền lại hậu thế cái đời sống của nó, cái lịch sử của nó.

Lịch sử Thăng Long phải đâu chỉ là những lớp sóng phế hưng dồn dập từ đời vua này sang đời vua khác, kế tiếp nhau mà xây cung điện nguy nga ven hồ Trúc Bạch, bên hồ Hoàn Kiếm? Nó còn là cuộc sinh hoạt hằng ngày của dân thành thị, với tất cả những phong tục, tập quán, với tật cả những nhân vật kỳ khôi, với tất cả những cái vui, cái buồn,c ái tức, cái giận nho nhỏ sống trong xó tối, không tên, không tuổi, không tiếng tâm lưu lại đời sau.

Mà những nhà biên tập pho sử ký bình dị này thường cũng không tên, không tuổi, không tiếng tăm lưu lại đời sau.

Dù vô danh hay hữu danh, đều được công chúng yêu chuộng biết bao! Và những trang sử của họ có khi không cần đem in ra nhiều bản, chỉ truyền tụng từ miệng này sang miệng khác. thế mà đó đều là những tác phẩm bất hủ, vì đã thành chúng tadao, tục ngữ, hoặc những giai thoại trong dân gian.

Long Biên, cái tên thứ nhất của Hà Nội. Long Biên mà một thi sĩ đã chúng tatụng trong một bài Ðường luật:

Long Biên đã đắp tự đời nào?

Chẳng thấp nhưng mà cũng chẳng cao.

Chăm chăm ngoại thành xây cũng đẹp,

Cồn cồn dòng nước chảy tuôn vào.

Long Biên đã đắp tự đời Cao biền, nhà thơ Thăng Long cũng chẳng thèm biết. Ðến cả hai chữ Cao Biền, thử hỏi trong dân chúng, mấy ai còn nhớ, nếu đó không là một tên thầy địa lý cao tay mà mọi người khiếp sợ. Môn chính trị xa họ bao nhiêu thì môn địa lý gần họ bấy nhiếu, gần với tín ngưỡng và tập quán của họ. Nếu Cao Biền chỉ là một chính khách khôn khéo, một nhà tổ chức có đại tài, thì y đã chết từ lâu trong ký ức dân Hà Thành rồi. Phần dã sử hầu hoàn toàn chiếm lấy cái đời lạ lùng của nhà đô hộ. Mà phần dã sử ấy – nghĩa là thiên sử ký phong phú nhất, thật nhất vì sản thực, chất phác của dân - phần dã sử ấy không ra ngoài môn địa lý. Nào chuyện “Cao Biền dậy non” nào chuyện “Cao Biền cưỡi diều đi tìm đất”, nào chuyện “Thần Tô Lịch hiện lên mách đất cho Cao Biền”. Bao nhiêu chuyện kỳ dị biến đổi tùy theo tài tưởng tượng của từng người kể, mà trong đó, môn chính trị của Cao Biền không dấu hết.

Cao Biền xa ta quá và đã hầu là một nhân vật hoang đường. Ðến như những nhân vật gần chúng ta hơn mà sử ta đã ghi chép tường tận những huôn công võ lược, cũng không còn có vang bóng gì trong trí nhớ dân chúng Hà Thành và Nam Việt. Dễ mấy ai biết rằng trên sôgn Nhị kia, dưới gầm cầu “Dốc gạch”, hàng trăm thuyền lớn của Chế Bồng Nga đã chen chúc đậu và từ đó hàng nghìn vạn quân Chiêm Thành, cởi trần, da nâu và bóng như đồng mắt cua, đã giương nỏ mạnh bắn những tên lửa lên các phố, các phường, đẩy dân thành thị tranh nhau chạy loạn?

Rồi tới nhà Lê, họ Mạc, họ Trịnh kế tiếp nhau xây dựng lâu đài bên hồ Tây và hồ Hoàn Kiếm. Thì nay cũng chỉ:

Nền cũ lâu đài bóng tịch dương.

Trong lòng người vẫn ghi nhớ những điều muốn ghi nhớ, những điều thuộc phạm vi mỹ thuật, và tình cảm – Lòng người coi thường trận thủy chiến kinh thiên động địa. nhưng lòng người đã không quên cái tình cảnh đáng thương của một nàng công chúa nhà Trần lọt vào tay anh Chàm đen đủi:

Công chúa lấy thằng bán than,

Nó đưa lên ngàn cũng phải lên theo.

Người Hà Thành đọc lại câu chúng tadao cổ gần nghìn năm, tác phẩm của một văn nhân Thăng Long đầy trắc ẩn còn như đứng bên bờ sông Cái mà nhỏ lệ trôgn theo nàng Huyền Trân sừng sững trên sân lái một chiếc thuyền bồng giương buồm, thuận gió chạy ra biền để xuôi Nam. Hình công chúa thon thon in bật lên nền trời sắc máu. Và dân Thăng Long chờ cho con thuyền lượn khuất sau cồn Phúc Xá mới chịu rời bước trở về nhà ngậm ngùi than tiếc:

“Ngọc quí ngâu vầy!

“Thương thay cây quế giữa rừng,

Ðể cho thằng Mán thường Mường nó leo.”

Ðối với dân Thăng Long, cũng như dod61i với dân Hà Thành ta ngày nay, rất mập mờ về khoa địa dư: …