Giải Câu hỏi trang 47 Chuyên đề Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Đề: So sánh nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn *Những người thợ xẻ* (Nguyễn Huy Thiệp) và bộ phim cùng tên (đạo diễn Vương Đức, 1998).

Đây là dạng bài so sánh phương thức tự sự khi một tác phẩm văn học được chuyển thể thành tác phẩm điện ảnh. Ta lần lượt đối chiếu trên các phương diện cốt lõi của nghệ thuật tự sự.

a) Chất liệu và phương tiện kể chuyện
- *Truyện ngắn*: tự sự bằng ngôn từ. Người đọc tiếp nhận câu chuyện qua lời văn, hình dung nhân vật, cảnh vật, tâm lí bằng tưởng tượng. Chất liệu ngôn ngữ cho phép Nguyễn Huy Thiệp phát huy giọng điệu trần thuật lạnh, sắc, nhiều triết lí và những nhận xét trực tiếp về con người, đạo đức.
- *Phim*: tự sự bằng hình ảnh động + âm thanh (khuôn hình, ánh sáng, màu sắc, tiếng động, âm nhạc, diễn xuất). Câu chuyện hiện ra trực tiếp bằng thị giác — thính giác; những gì trong truyện được kể bằng lời thì phim phải "cho thấy" qua hành động, nét mặt, bối cảnh rừng núi, cảnh xẻ gỗ, lao động nhọc nhằn.

b) Người kể chuyện và điểm nhìn
- *Truyện*: có người kể chuyện xưng "tôi" (nhân vật Ngọc) — điểm nhìn ngôi thứ nhất, vừa tham gia vừa quan sát, đánh giá. Nhờ đó có lớp lời bình luận, độc thoại nội tâm, những suy tư về cái thiện — cái ác, nhân cách con người.
- *Phim*: thường không có người kể chuyện bằng lời mà dùng "điểm nhìn của máy quay" (góc máy, cỡ cảnh, dựng phim) để dẫn dắt. Nội tâm nhân vật được thể hiện gián tiếp qua diễn xuất, cận cảnh gương mặt, ánh mắt, ngôn ngữ cơ thể — khó truyền tải trực tiếp những lời triết lí như trong truyện.

c) Cốt truyện và tổ chức thời gian
- *Truyện*: cốt truyện được trần thuật tuyến tính pha hồi tưởng, có thể co giãn thời gian bằng lời kể (tóm lược nhiều ngày trong một câu, hoặc dừng lại bình luận). Kết cấu để ngỏ, nhiều khoảng trống cho người đọc suy ngẫm.
- *Phim*: tổ chức bằng hệ thống cảnh — trường đoạn nối tiếp theo trục thời gian của hình ảnh; nhịp kể do dựng phim quy định. Biên kịch thường phải lược bớt tình tiết, dồn nhân vật, thêm/bớt chi tiết cho hợp thời lượng và logic hình ảnh, nên cốt truyện phim cô đọng và trực quan hơn.

d) Xây dựng nhân vật
- *Truyện*: khắc họa nhân vật (Bường, Ngọc, đám thợ xẻ…) chủ yếu qua lời nói, hành động và lời bình của người kể, đặc biệt qua ngôn ngữ đối thoại sắc bén giàu cá tính — dấu ấn văn phong Nguyễn Huy Thiệp.
- *Phim*: nhân vật sống động nhờ diễn xuất của diễn viên (giọng nói, dáng vẻ, hành động cụ thể) và tạo hình, phục trang, bối cảnh; tính cách bộc lộ qua tình huống trực quan hơn là lời bình luận.

e) Không gian, giọng điệu và tư tưởng
- *Truyện*: không gian rừng núi, lao động được gợi bằng ngôn từ; giọng điệu lạnh lùng, hiện thực trần trụi, giàu suy tưởng về nhân tính. Tư tưởng hiện lên qua chi tiết và lời triết lí.
- *Phim*: không gian ấy được hiện thực hóa bằng hình ảnh (cảnh rừng, cảnh xẻ gỗ, ánh sáng, âm thanh lao động), tạo sức tác động thị giác mạnh; tư tưởng, thái độ của tác giả điện ảnh gửi qua cách quay, dựng, chọn cảnh, âm nhạc — mang đậm dấu ấn sáng tạo riêng của đạo diễn Vương Đức chứ không sao chép nguyên si truyện.

Kết luận (nhận xét chung)
Cả truyện và phim đều là những phương thức tự sự — đều kể một câu chuyện có nhân vật, cốt truyện, tình huống. Điểm giống: cùng chất liệu đời sống, cùng hệ thống nhân vật và mạch truyện về những người thợ xẻ, cùng hướng tới vấn đề nhân cách, thiện — ác. Điểm khác căn bản nằm ở phương tiện biểu đạt: truyện dùng ngôn từ và người kể chuyện với điểm nhìn, giọng điệu, lời triết lí; phim dùng hình ảnh — âm thanh — diễn xuất — dựng phim, kể chuyện bằng "điểm nhìn máy quay". Vì vậy chuyển thể không phải minh họa lại truyện mà là một sáng tạo mới: đạo diễn lược bỏ, thêm bớt, cụ thể hóa để phù hợp đặc trưng loại hình điện ảnh, tạo nên một tác phẩm tự sự độc lập tương đối so với truyện gốc.