Giải Câu 1 trang 45 Chuyên đề Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Nhận xét chung

Khi phổ nhạc bài thơ *Thuyền và biển* của Xuân Quỳnh, cả nhạc sĩ Hữu Xuân và nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu đều KHÔNG giữ nguyên vẹn văn bản thơ mà đều có sự lựa chọn, cắt gọt và điều chỉnh lời cho phù hợp với giai điệu, cấu trúc ca khúc và cảm hứng riêng của mỗi người. Đây là quy luật tất yếu của việc chuyển thể (từ ngôn ngữ thơ sang ngôn ngữ ca khúc): lời bài hát chịu sự chi phối của nhạc điệu, tiết tấu, cao độ và bố cục (mở đầu – điệp khúc – kết) nên có độ "chênh" so với nguyên tác.

a) Về việc lựa chọn, cắt gọt phần lời (dung lượng văn bản)

- Bài thơ gốc của Xuân Quỳnh khá dài, kể một câu chuyện tình "từ ngày nào" của thuyền và biển rồi mới dẫn đến những câu triết lí, giãi bày ở cuối.
- Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu chủ yếu chọn phần sau – phần đúc kết cảm xúc và triết lí ("Chỉ có thuyền mới hiểu / Biển mênh mông nhường nào… Nếu phải cách xa em / Anh chỉ còn bão tố"), lược bỏ phần lớn đoạn kể chuyện ở đầu, để ca khúc cô đọng, tập trung vào nỗi nhớ và dự cảm chia xa.
- Nhạc sĩ Hữu Xuân lại chọn và giữ nhiều hơn mạch tự sự – trữ tình của bài thơ (câu chuyện thuyền và biển "từ ngày nào", những cung bậc "khi"… "lúc"…), nên phần lời bám sát tuyến kể của nguyên tác hơn, dung lượng lời nhiều hơn.
→ Cùng một bài thơ nhưng mỗi nhạc sĩ "khoanh vùng" một phần khác nhau, làm nên hai gương mặt ca khúc khác nhau.

b) Về việc lặp lại, đảo và thêm bớt câu chữ

- Để tạo điệp khúc và ngân nga theo giai điệu, cả hai đều lặp lại một số câu, cụm từ vốn chỉ xuất hiện một lần trong thơ (ví dụ điệp lại "Chỉ có thuyền mới hiểu…", "Những đêm trăng hiền từ…").
- Có hiện tượng đảo trật tự dòng thơ, tách/gộp câu, kéo dài một tiếng cho hợp trường độ nốt nhạc.
- Đôi chỗ thay đổi từ ngữ hoặc thêm hư từ, đổi dấu câu để lời hát mềm, dễ hát, hợp thanh điệu (bằng – trắc) với đường nét giai điệu.

c) Về hiệu quả biểu đạt và giọng điệu

- Bản của Phan Huỳnh Điểu: giai điệu tha thiết, dâng trào; do chọn phần triết lí – dự cảm nên ca khúc nghiêng về nỗi khắc khoải, mãnh liệt của tình yêu và nỗi sợ cách xa ("Anh chỉ còn bão tố").
- Bản của Hữu Xuân: giữ mạch kể nên giọng điệu dịu dàng, tự sự, đằm thắm hơn, tô đậm sự gắn bó, thấu hiểu giữa thuyền và biển.
→ Cùng nguyên liệu thơ Xuân Quỳnh, hai cách xử lí lời đã tạo ra hai sắc thái cảm xúc riêng.

Kết luận

Sự thay đổi của lời thơ khi đi vào hai ca khúc cho thấy: chuyển thể không phải là "chép lại" mà là một hình thức sáng tạo lại. Nhạc sĩ phải chọn lọc, cắt gọt, lặp lại, điều chỉnh câu chữ để lời thơ hòa vào giai điệu; qua đó mỗi nhạc sĩ gửi gắm cách cảm, cách hiểu riêng về bài thơ, khiến một tác phẩm văn học có thể có nhiều "đời sống" nghệ thuật khác nhau.